- publicystyka: Co staruchy zawdzięczają demoludom?

publicystyka:

artykuły

Co staruchy zawdzięczają demoludom?

Za wnikliwą betę tego artykułu gorąco dziękuję Śniącej!

 

PRL i fantastyka. Zdawałoby się, że nie ma odleglejszych od siebie pojęć. Tu – brak papieru toaletowego i sznurka do snopowiązałek, tam – postęp techniczny i świetlana przyszłość. Ale być może to właśnie je łączyło? Z zetknięcia z przaśną rzeczywistością rodziły się marzenia o czymś wielkim, o kroku w lepszą przyszłość? Tu właśnie pomagała fantastyka. A ta docierała do nas zewsząd. Z Zachodu, z „demoludów”, od rodzimych autorów…

 

Ale zaraz! Ciągle zapominam, że „Nową Fantastykę” czytają głównie młodzi ludzie. I im słowo „demoludy” nie mówi nic. Cóż  więc kryje się za tym zapomnianym słowem?

Ogólnie rzecz biorąc, były to państwa pozostające w orbicie politycznych wpływów ZSRR po opadnięciu żelaznej kurtyny. Zaliczano do nich: NRD, Czechosłowację, Węgry, Rumunię, Bułgarię, Polskę i oczywiście sam Związek Radziecki. Ale co to ma wspólnego z literaturą? Z samymi książkami – zgoła nic. Za to z dostępnością do nich bardzo wiele. Wszelkie towary zachodnie, w tym licencje na wydawanie książek, były wówczas kosmicznie drogie.  Ponieważ jednak natura nie znosi próżni, artykuły zza „żelaznej kurtyny” zastępowane były ich miejscowymi zamiennikami. O dziwo, dotyczyło to również książek.

 

„Czwartym członkiem naszej załogi, nie licząc kuchennego robota, który wiecznie się psuje, oraz automatów terenowych, jest Alicja”

 

I tu dochodzimy do tytułowych „demoludów”. Bo skoro nie można było czytać Tolkiena czy Clarke’a, „demoludy” wypromowały własnych autorów. Czasem (choć wyjątkowo rzadko) nawet lepszych niż ci, których mieli zastępować.

By nie być gołosłownym – takim pisarzem, lepszym niż „zgnili kapitaliści”, był dla mnie Kir Bułyczow. Jego „dorosła” twórczość ze wszech miar godna jest polecenia, ale ponieważ skupiam się na literaturze dla młodszych czytelników, to dziś wymienię cykl o przygodach Alicji Sielezniewej. Alicja, córka profesora kosmobiologii, to bohaterka ponad pięćdziesięciu książek i opowiadań, których akcja osadzona jest w latach 2083-2092. Z Alicją po raz pierwszy spotkałem się w zbiorze „Ludzie jak ludzie” („Iskry”, 1976), w  którym pojawiają się opowiadania zaliczane do głównych nurtów twórczości Bułyczowa: wykpiwający radziecką rzeczywistość cykl o Wielkim Guslarze, spaceoperowe opowiadania o doktorze Pawłyszu, i właśnie opowiadania o Alicji (przez tłumaczkę zwanej jeszcze wtedy Alisą). Trzydzieści stron, cztery opowiadania, a właściwie – mikroopowiadania. Ale to są prawdziwe perełki dobrych pomysłów i humoru wspaniałej, oldskulowej SF. Od sposobu na obłaskawienie sklonowanego brontozaura, przez przypadkowe odnalezienie pozostałości po upadłej marsjańskiej cywilizacji, niesamowite nawiązanie „kontaktu” z szuszą, przedstawicielem rozumnej rasy, aż do dziwnych efektów nieudanej teleportacji, które zauważyć może tylko Alicja.

 

 

 

Po raz drugi spotkałem się z dziewczynką, której przygody szukały same, w powieści „Podróże Alicji” (Nasza Księgarnia, 1978). Piszę powieści, choć to raczej hybryda kilku opowiadań i jednej dłuższej historii. Książka zaczyna się właśnie takimi miniopowiadaniami: o poszukiwaniu zamiennika dla półtorakilogramowego samorodka złota, zgubionego przez Alicję podczas połowów szczupaka-olbrzyma, o licznych pasażerach na gapę, zdążających statkiem Alicji i jej ojca na Księżyc. Są jeszcze pseudoekologiczne przygody z olbrzymimi kijankami, przekształcającymi się w… niespodzianki, spotkanie z przerażającymi śpiewokrzewami, które okażą się całkiem łagodne oraz tajemnica „pustej planety”, czasem tętniącej życiem, a czasem zdającej się wymarłą. Cała historia osnuta jest wszak wokół wyprawy moskiewskiego zoo po nowe, obcoplanetarne okazy fauny. Wyprawą kieruje oczywiście profesor Sielezniew, a w jej skład wchodzą jeszcze doświadczony kosmonauta-bohater Połoskow i wiecznie zrzędzący mechanik Zielony. Wyprawa z czasem przekształca się w ekspedycję ratunkową, której celem jest uratowanie pochodzącego z innej galaktyki odkrycia, ważnego dla całej Drogi Mlecznej, oraz uratowania Drugiego Kapitana. O kim mowa? O jednym z trzech największych bohaterów znanego Kosmosu. Z losami zaginionego Drugiego wiążą się oczywiście losy Pierwszego i Trzeciego Kapitana. Zagrażają im złowrodzy kosmiczni piraci, którzy nie cofną się przed niczym, nawet przed kradzieżą tożsamości. Przy okazji poznamy kustosza Muzeum Trzech Kapitanów (tak tak, ci wielcy bohaterowie zasłużyli już na swoje muzeum), doktora Wierchowcewa, archeologa Gromozekę z planety Czumaroz, budzącego grozę swym wyglądem, robota-koordynatora ze świata popsutych maszyn oraz oczywiście całe dziwne bractwo, odwiedzające jarmark w Palaputrze na planecie Błuk, na którym bywają wszyscy amatorzy osobliwości z ósmego sektora Galaktyki.

 

 

Cała powieść to przystosowana dla (bardzo) młodego czytelnika mieszanka rzeczy nowych: podróże w Kosmos, obce formy życia, futurystyczne wynalazki, ze starymi, jakby żywcem wyjętymi z rosyjskich bajek: czapka-niewidka, gadający ptak, Alicja w roli prostaczka Wani. I czyta się „Alicję” naprawdę dobrze, mimo, że tu i ówdzie trąci myszką. Polecam!

 

„Obcy statek miał kształt litery V. Nie znał tego rodzaju statków stworzonych ludzką dłonią”

 

Co jeszcze miały nam do zaoferowania „demoludy”? Na przykład – „Łowców asteroidów” Carlosa Rascha (Iskry, 1968). „Asteroidenjäger” – jak to pięknie brzmi w oryginale ;).

 

 

„Łowcy asteroidów” to po części socjalistyczny produkcyjniak. Ziemia kieruje swych najlepszych ludzi do obrony przed kosmicznym zagrożeniem. Wysyła floty statków, tytułowych łowców, pomiędzy orbity Marsa i Jowisza, by czyścić je z kosmicznych śmieci, skalnych okruchów zagrażających komunikacji wewnątrzukładowej. Ciekawie robi się właściwie dopiero pod koniec książki – oto jeden ze statków natrafia na obiekt o niespotykanym kształcie. Czy może to być pojazd Obcych? W miotaniu się pomiędzy chęcią porozumienia a zniszczenia przybysza widać wyraźnie podskórne echa „zimnej wojny”. Kiedy w końcu przybysz okazuje się uszkodzoną ziemską rakietą, emocje nie opadają. Otóż załoga zniszczonego statku, zajęta próbą nawiązania łączności z obcą cywilizacją z Epsilona Eridani (a jednak!), zbagatelizowała niebezpieczeństwo i zginęła w zderzeniu z meteorem, nieomal zaprzepaszczając możliwość kontaktu. I lektura tych ostatnich stron, mimo że fabuła zostaje dość gwałtownie ucięta, sprawia do dziś sporą satysfakcję czytelniczą.

 

„Gwiazdolot opuścił się nisko, tuż nad głowami idących w pochodzie mężczyzn, kobiet i dzieci”

 

A jak mógł wyglądać kontakt z zaawansowaną cywilizacją, opisuje Petyr Stypow w „Gościach z planety Mion” (Śląsk, 1970). Od razu powiem, że to książka niedobra. Pełna nachalnej propagandy, dziur logicznych i błędów rzeczowych. Fabuła rozpoczyna się porwaniem inżyniera Skribina i jego córki przez złowrogich gangsterów. Skribin pracuje nad zbudowaniem „Perłowej Gwiazdy”, kosmicznego miasteczka dla miłującego pokój i prawdę Związku Socjalistycznych Republik (już nie „Radzieckich”, bo zdaje się całą Europą zawładnął komunizm). Złowrodzy gangsterzy to oczywiście przedstawiciele kapitalistycznej Ameryki, zazdroszczący Skribinowi osiągnięć i chcący, by ten pracował dla nich na Księżycu. Podczas podróży na naszego satelitę rakieta, którą podróżują porywacze i porwani, zostaje przejęta przez statek obcej cywilizacji, pochodzącej z planety Mion. Okazuje się, że Miończycy byli już wcześniej na Ziemi i są odpowiedzialni za zniszczenie Sodomy i Gomory oraz exodus Żydów z Egiptu. Z Miończykami przylatuje także Ziemianin Asur, były niewolnik, uratowany od śmierci tysiące lat temu, który dzięki Obcym miał okazję poznać samą planetę Mion, jej mieszkańców i ich osiągnięcia. Wskutek machinacji złych kapitalistów ginie dwóch przedstawicieli obcej cywilizacji, a reszta, czując się zagrożona, postanawia wracać na ojczystą planetę, nie kontaktując się ponownie z Ziemianami. Miończycy zostawiają jednak Skribinowi urządzenie do komunikacji ze swą ojczystą planetą, a także Asura, tęskniącego za Ziemią.

 

 

Powtórzę – to książka niedobra. Czemu więc o niej wspominam? Spójrzcie proszę na rok wydania. Däniken swą pierwszą książkę wydał ledwie dwa lata wcześniej. Toteż powiązanie obcej cywilizacji z opowieściami biblijnymi było dla młodego czytelnika czymś wówczas bardzo świeżym, odkrywczym. A i wątek pochodzenia Ziemian od Marsjan (ten motyw pojawia się już pod koniec powieści) wart jest odnotowania.

 

„Tam gdzie była kulka, zajaśniał w ciemności płonący punkt. Powiększał się. Stał się przezroczysty. Unosił się w górę. Szybował w powietrzu”

 

A na koniec zostawiłem sobie pozycję, którą bardzo lubię. „Odyseusza i gwiazdy” (Nasza Księgarnia, 1981) czeskiego pisarza i scenarzysty Oty Hofmana. To akurat pozycja wyjątkowo strawna. Akcja tej powieści toczy się w latach siedemdziesiątych, z klamrą dziejącą się w roku 2003, czyli dla bohaterów opowieści – w odległej przyszłości.

O czym traktuje „Odyseusz i gwiazdy”? Jest rok 1975. Misza Kraus wchodzi w posiadanie tajemniczego kamienia. na Jego ojciec natrafił na ten fragment skały w kamieniołomie, w którym pracuje. Za pomocą kamienia można zatrzymywać silniki samochodów. A kiedy Misza wraz z przyjaciółmi, eksperymentując z nadajnikiem radiowym, przypadkowo uaktywnia kamień, okazuje się, że jest to sonda obcej cywilizacji. Szukając kontaktu z wyższymi formami życia, jedyne, na co sonda natrafia to nocne motyle i kot Odyseusz. Po krótkiej aktywności, sonda milknie, cichnie, zamienia się w zwykłą stalową kulkę.

 

 

Dwadzieścia osiem lat później dorosły już Misza relacjonuje całe zdarzenie swemu synowi. Kiedy światową sensacją staje się lądowanie statku Obcych, przywożącego ze sobą kopie nocnych motyli i Odyseusza, opuszcza syna. Nagle sonda z roku 1975 aktywuje się, i chłopiec już wie, jak się zachować, jak porozumieć się z Obcymi…

Siłą tego tekstu nie jest wyszukana fabuła czy olśniewające pomysły. Jego mocno stroną jest trafne opisanie małomiasteczkowej rzeczywistości lat siedemdziesiątych, trochę przaśnej, trochę śmiesznej, a trochę wzruszającej. Warstwa obyczajowa zawsze zresztą Czechosłowakom świetnie wychodziła, by wspomnieć tylko seriale „Spadla z oblakov” („Majka z kosmosu”) czy „Návštěvníci” („Goście”).

Nieprzypadkowo wspominam o filmach, bo książka „Odyseusz i gwiazdy” to zbeletryzowana wersja scenariusza do identycznie zatytułowanego obrazu, nakręconego w roku 1976. Autorem i scenariusza, i książki, jest wspomniany Ota Hofman.

 

Nuda, powie dzisiejszy czytelnik. Co to za wyświechtane pomysły: statki obcych cywilizacji, podróże kosmiczne, rakiety, wałkowanie po raz n-ty Obcych jako bogów naszej planety?

Zgadzam się! Tak to wygląda z perspektywy dzisiejszego czytelnika. Ale co z kontekstem? Dla każdego z czytających te słowa smartfon w kieszeni, komputer na biurku to normalność, nic, co może wzbudzić jakiekolwiek emocje. Ale czy tak było jeszcze trzydzieści lat temu? Wtedy to były (lub miały być) fajerwerki techniki, niemalże największe osiągnięcia ludzkiego umysłu. Tak też jest z książkami, o których wspomniałem. Dziś wielkiego wrażenia nie robią, ale wtedy…

Miały siłę rażenia jak współczesne powieści Dukaja czy Orbitowskiego. Zmieniały młodociane umysły, otwierały je na cuda świata, kazały zadawać pytania, nakłaniały do poszukiwań.

Chyba im się udało :).

Komentarze

Każda epoka ma swoich nowatorskich autorów, którzy zmieniają umysły ludzi na dobre i na złe. 

Obecnie wydaje mi się, iż jest ich zbyt wielu, gdyż czytelnik nie jest w stanie zastanowić się nad wartością tego, co przeczyta. Co sekundę narzuca mu się coś nowego, a to nie jest zbyt zdrowe.

Dzięki za przypomnienie starszych tytułów. Pamiętam niektóre z nich z biblioteczki moich rodziców.

A wydawnictwa “Iskry”, czy “Koliber” wspominam z łezką w oku. 

Do dziś wolę starsze wydania z dawnych lat od nowszych bestsellerów...

 

 

@Agunia – dzięki za lekturę :)

A jakie były Twoje lektury młodości? Które zmieniły Twój sposób postrzegania, jak te wymienione wyżej – zmieniły mój?

Częścią tolerancji jest uwolnienie się od kompulsywnej potrzeby słuszności - JeRzy

Demoludy – eufemistyczne określenie biednych ludzi pod krwawą okupacją związku sowieckiego. Literatura socrealistyczna nie wniosła nic, lub niemal nic do światowego dziedzictwa kulturalnego. Fantastyka tego okresu była w dużej mierze poddana cenzurze i w związku z tym opiewała wątpliwe wspaniałości człowieka komunistycznego, bądź będąc kostiumem i formą przeciwstawiała się ideom komunizmu.

“Literatura socrealistyczna” – był taki nurt. Krótko i bez echa. 

A pozostała literatura powstająca w demoludach? (eufemistyczne? może! ale jednak tu toczyło się normalne życie, nie tylko “krwawa okupacja”).

Twierdzę, że pojawiło się sporo literatury wartościowej, sporo dobrej i sporo przyjemnej dla czytelnika w tym czasie.

Takie przynajmniej jest moje zdanie!

 

PS. It’s incredible – jeśli to nie tajemnica – ile masz lat?

Częścią tolerancji jest uwolnienie się od kompulsywnej potrzeby słuszności - JeRzy

A pamiętasz, Straruchu, “Zadanie” Petera Zsoldosa?

Po przeczytaniu spalić monitor.

@ Mr. Maras – pamiętam, że było. Z takiej białej serii.

Natomiast nie pamiętam, abym czytał.

 

Ok, @it’s incredible. Mój wiek dość łatwo sprawdzić. I do moic 103 wcale mi duż nie brakuje :). W każdym razie – demoludy dobrze pamiętam.

Natomiast Twoje sądy są tak radykalne, że przypuszczam, iż jesteś człekiem nad wyraz młodym. A to już w pewnej mierze rzutuje na spsób oceniania całego świata, łącznie z literaturą.

Częścią tolerancji jest uwolnienie się od kompulsywnej potrzeby słuszności - JeRzy

Radykalne? A możesz wskazać jedno moje zdanie radykalne?

Literatura socrealistyczna nie wniosła nic, lub niemal nic do światowego dziedzictwa kulturalnego.

To na przykład. Oczywiście, zależy to od definicji “światowego dziedzictwa kulturalnego”.

Ale moja ocena odnosiła się również do poprzedniego wątku założonego przez Ciebie, a który przezornie usunąłeś. Sprawił na mnie wrażenie bardzo... jednostronnego.

Ok, ale zdaje mi się, ze to nie jest miejsce na oceny personalne. Wobec tego – ze swojej strony kończeętę dyskusję!

Częścią tolerancji jest uwolnienie się od kompulsywnej potrzeby słuszności - JeRzy

Przezornie usunąłeś? Przestań kłamać. Mój wątek usunął beryl. Zanim zaczniesz oskarżać, to zapytaj. A co do dwóch pierwszych zdań to taką opinię podają podręczniki do języka polskiego klas maturalnych.

To jeszcze trzeba umieć czytać te podręczniki ze zrozumieniem, psze pana.

Literatura, o której pisze Staruch, nie ma nic wspólnego z ową “literaturą socrealistyczną”.

Poniżej wyjątek, z jakiejś stronki, z której pewnie korzystają maturzyści:

 

Główną odmianą prozy socrealistycznej była tak zwana „powieść produkcyjna”. Dzieła należące do tego gatunku zaczęły powstawać na szeroką skalę po zjeździe ZZLP w Szczecinie, na którym przyjęto socrealizm jako doktrynę obowiązującą w sztuce. Okres prozy produkcyjnej przypadł więc na lata 1949-1955.

Ja czytać nie umiem, ty umiesz? A przeczytał obywatel, co napisał stary: „Łowcy asteroidów” to po części socjalistyczny produkcyjniak"?

To uściślijmy. Napisałeś:

Fantastyka tego okresu była...

O jakim okresie mówisz?

Chcesz ze mną uściślać znaczenie socrealizmu w fantastyce? Zejdź na ziemię. Proponuję żebyś uściślał socrealizm z jego autorami.

It's incredible, nie atakuj swoich rozmówców.

Staruch błędnie założył, że sam usunąłeś wątek, ale to nie powód by zarzucać mu kłamstwo.

Administrator portalu Nowej Fantastyki. Masz jakieś pytania, uwagi, a może coś nie działa tak, jak powinno? Napisz do mnie! :)

@it’s incredible – nie merytorycznie, ale tematycznie: przepraszam!

Nie wiedziałem, że tak wkurzysz Beryla, iż usunie wątek!

Mea culpa!

 

Co do reszty – no comments!

Częścią tolerancji jest uwolnienie się od kompulsywnej potrzeby słuszności - JeRzy

Co do reszty – no comments from my side too.

Staruchu, zajrzyj do zagadki – tylko Ty możesz ją rozwiązać. wink

Jakiej zagadki??

Częścią tolerancji jest uwolnienie się od kompulsywnej potrzeby słuszności - JeRzy

Błędne założenie jest usprawiedliwione. Super. Skąd to wziąłeś? To ja za chwilę fajne rzeczy założę. I co? Żenada. Kompromitujesz się.

It's incredible – nie widzę powodu dla którego miałbyś odzywać się do rozmówców w taki sposób. Potraktuj to jako oficjalne ostrzeżenie.

Administrator portalu Nowej Fantastyki. Masz jakieś pytania, uwagi, a może coś nie działa tak, jak powinno? Napisz do mnie! :)

Agresywny.

Administrator portalu Nowej Fantastyki. Masz jakieś pytania, uwagi, a może coś nie działa tak, jak powinno? Napisz do mnie! :)

Insynuowanie nieszczerych zachowań jest o. k. Bo jest miękkie? Nie wiem, więc pytam?

Nikt nic nie insynuował. Za Staruch pomyłkę przeprosił. A sama pomyłka też nie była szczególnie obrazoburcza (”zarzut” usunięcia wątku). Pomijając tę sytuację zarówno w tym jak i usuniętym temacie zachowujesz się w taki sam sposób w stosunku do wszystkich rozmówców. Powtórzę: agresywny.

Jeśli masz dalsze pytania co do ostrzeżenia to możemy to przedyskutować prywatnie.

Administrator portalu Nowej Fantastyki. Masz jakieś pytania, uwagi, a może coś nie działa tak, jak powinno? Napisz do mnie! :)

Fantastyka tego okresu była w dużej mierze poddana cenzurze i w związku z tym opiewała wątpliwe wspaniałości człowieka komunistycznego, bądź będąc kostiumem i formą przeciwstawiała się ideom komunizmu.

No właśnie. Demoludy to cenzura i propaganda. O ile propaganda miała wartość głównie (i chyba jedynie) dla ówczesnych władz, o tyle twórczość wymykająca się cenzurze bezwartościową na pewno bym nie nazwał. Zacznijmy od tego, że ich autorzy musieli wykazać się odwagą cywilną, daleko większą niż przy anonimowym pisaniu opryskliwych komentarzy. Musieli sprawnie operować piórem, aby z odpowiednią treścią dotrzeć do tych, do których chcieli, a przemknąć niezauważenie obok tych, którym prawdziwa treść mogła się nie spodobać. Wartość tej literatury w okresie, w którym powstawała, była bardzo znacząca, choćby dlatego, że choć w pewnym stopniu była przeciwwagą dla propagandy i „odkażała” umysły jednych, innym pozwalając na chwilę zaczerpnąć powietrza. Fantastyka, obok satyry, była enklawą, gdzie można było pozwolić sobie na trochę swobody, poczuć nieco wolności. Jaką wartość dla dziedzictwa światowego ta twórczość miała, możemy się spierać, ale o paru nazwiskach jednak świat usłyszał (Lem, Strugaccy...). To, że niektóre treści są dość hermetyczne, nie znaczy, że są bezwartościowe.

Nowa Fantastyka